рднрдЧрд╡ाрди рд╢्рд░ीрд░ाрдо рд╕े рдЬुрдб़े 10 рдлैрдХ्рдЯ्рд╕ рдЬрдпрд╢्рд░ीрд░ाрдо RamMandir
рднрдЧрд╡ाрди рд╢्рд░ीрд░ाрдо рд╕े рдЬुрдб़े 10 рдлैрдХ्рдЯ्рд╕ :-
рднाрд░рдд рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХ्рд░рдорд╢:-
рдкौрд░ाрдгिрдХ рдкंрдбिрддों, рдоुрдЧрд▓ों, рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों, рдИрд╕ाрдИ рдоिрд╢рдирд░िрдпों, рдзрд░्рдоांрддрд░िрдд рд▓ोрдЧों рдФрд░ рд╡ाрдордкंрдеिрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХृрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рд╕рднी рдиे рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рд╣िрдд рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддा рдФрд░ рдЧौрд░рд╡ рдХे рд╕ाрде рдЫेрдб़рдЫाрдб़ рдХी। рдпрд╣ां рдХे рдзрд░्рдо рдХो рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╖ी рдмрдиाрдпा рдФрд░ рдЕंрддрдд: рдЫोрдб़ рджिрдпा।
рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рд░ाрдо рднрдЧрд╡ाрди рдирд╣ीं рдеे, рд╡े рддो рд░ाрдЬा рдеे। рдХुрдЫ рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╡े рд░ाрдоाрдпрдг рдиाрдо рдХे рдПрдХ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ рдХे рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдкाрдд्рд░ рд╣ैं। рд╡े рдХрднी рд╣ुрдП рд╣ी рдирд╣ीं। рд╡рд░्рддрдоाрди рдХाрд▓ рдоें рднी рд░ाрдо рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХрдИ рд▓ोрдЧ рдоिрд▓ рдЬाрдПंрдЧे। рд░ाрдо рдХे рдЦिрд▓ाрдл рддрд░्рдХ рдЬुрдЯाрдХрд░ рдХрдИ рдкुрд╕्рддрдХें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ैं।
рдЗрди рдкुрд╕्рддрдХ рдХो рд▓िрдЦрдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рд╡ाрдордкंрдеी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा рдФрд░ рдзрд░्рдоांрддрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдФрд░ рдзрд░्рдоांрддрд░िрдд рд▓ोрдЧों рдиे рдмрдв़-рдЪрдв़рдХрд░ рднाрдЧ рд▓िрдпा рд╣ै। рддрд░्рдХ рд╕े рд╕рд╣ी рдХो рдЧрд▓рдд рдФрд░ рдЧрд▓рдд рдХो рд╕рд╣ी рд╕िрдж्рдз рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рддрд░्рдХ рдХी рдмрд╕ рдпрд╣ी рддाрдХрдд рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рдпрд╣ां рддрд░्рдХ рдХी рдирд╣ीं, рддрде्рдпों рдХी рдмाрдд рдХрд░ेंрдЧे।
рдкрд╣рд▓ा рддрде्рдп…
рд░ाрдо рд╣ुрдП рдпा рдирд╣ीं, рдЗрд╕ рдкрд░ рдХрдИ рд╢ोрдз рд╣ुрдП। рдЙрдирдоें рд╕े рдПрдХ рд╢ोрдз рдлाрджрд░ рдХाрдоिрд▓ рдмुрд▓्рдХे рдиे рднी рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрдо рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдкрд░ рд╢ोрдз рдХिрдпा рдФрд░ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рд░ाрдоाрдпрдг рд╕े рдЬुрдб़े рдХрд░ीрдм 300 рд░ूрдкों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХी।
‘рдк्рд▓ेрдиेрдЯेрд░िрдпрдо’ : рд░ाрдо рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░ा рд╢ोрдз рдЪेрди्рдирдИ рдХी рдПрдХ рдЧैрд░рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ंрд╕्рдеा рднाрд░рдд рдЬ्рдЮाрди рдж्рд╡ाрд░ा рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдкिрдЫрд▓े 6 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд░ाрдо рдХे рдЬрди्рдо рдХो рд╣ुрдП 7,123 рд╡рд░्рд╖ рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд░ाрдо рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдеे рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдк्рд░рдоाрдг рд╣ैं। рд░ाрдо рдХा рдЬрди्рдо 5,114 рдИрд╕्рд╡ी рдкूрд░्рд╡ рд╣ुрдЖ рдеा।
рд╕рд░ोрдЬ рдмाрд▓ा, рдЕрд╢ोрдХ рднрдЯрдиाрдЧрд░ рдФрд░ рдХुрд▓рднूрд╖рдг рдоिрд╢्рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдПрд╡ं рд╡ेрджों рдкрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╢ोрдз рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдЖрдИ-рд╕рд░्рд╡) рд╣ैрджрд░ाрдмाрдж рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ‘рд╡ैрджिрдХ рдпुрдЧ рдПрд╡ं рд░ाрдоाрдпрдгрдХाрд▓ рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा : рд╕рдоुрдж्рд░ рдХी рдЧрд╣рд░ाрдЗрдпों рд╕े рдЖрдХाрд╢ рдХी рдКंрдЪाрдЗрдпों рддрдХ рдХे рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдоाрдг’ рдиाрдордХ рд╢ोрдзрдЧ्рд░ंрде рдоें рднी рдЗрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो ‘рдк्рд▓ेрдиेрдЯेрд░िрдпрдо’ рдиाрдордХ рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рд╕े рдЧрдгрдиा рдХी рдЧрдИ рддो рдЙрдХ्рдд рддाрд░ीрдЦ рдХा рдкрддा рдЪрд▓ा। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рд╣ै, рдЬो рдЖрдЧाрдоी рд╕ूрд░्рдп рдФрд░ рдЪंрдж्рд░ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХी рднрд╡िрд╖्рдпрд╡ाрдгी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдкिрдЫрд▓े рд▓ाрдЦों рд╡рд░्рд╖ों рдХी рдЧ्рд░рд╣ рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдоौрд╕рдо рдХी рдЧрдгрдиा рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдоुंрдмрдИ рдоें рдЕрдиेрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों, рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдЬрдЧрдд рдХी рд╣рд╕्рддिрдпों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। рдФрд░ рдЗрд╕ рд╢ोрдз рд╕ंрдмंрдзिрдд рддрде्рдпों рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддे рд╣ुрдП рдЗрд╕рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдЯ्рд░рд╕्рдЯी рдбीрдХे рд╣рд░ी рдиे рдПрдХ рд╕рдоाрд░ोрд╣ рдоें рдмрддाрдпा рдеा рдХि рдЗрд╕ рд╢ोрдз рдоें рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг рдХो рдоूрд▓ рдЖрдзाрд░ рдоाрдирддे рд╣ुрдП рдЕрдиेрдХ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ, рднौрдЧोрд▓िрдХ, рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдФрд░ рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рддрде्рдпों рдХी рдорджрдж рд▓ी рдЧрдИ рд╣ै।
рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рд╕्рдеिрдд рд╢्рд░ीрдордж् рдЖрдж्рдп рдЬрдЧрджрдЧुрд░ु рд╢ंрдХрд░ाрдЪाрд░्рдп рд╢ोрдз рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рд╕्рд╡ाрдоी рдЬ्рдЮाрдиाрдиंрдж рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдиे рднी рдЕрдиेрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЧ्рд░ंрдеों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд░ाрдо рдФрд░ рдХृрд╖्рдг рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдеा।
рдПрдХ рд╢ोрдзाрдиुрд╕ाрд░ рд▓рд╡ рдФрд░ рдХुрд╢ рдХी 50рд╡ीं рдкीрдв़ी рдоें рд╢рд▓्рдп рд╣ुрдП, рдЬो рдорд╣ाрднाрд░рдд рдпुрдж्рдз рдоें рдХौрд░рд╡ों рдХी рдУрд░ рд╕े рд▓рдб़े рдеे। рдпрд╣ рдЗрд╕рдХी рдЧрдгрдиा рдХी рдЬाрдП рддो рд▓рд╡ рдФрд░ рдХुрд╢ рдорд╣ाрднाрд░рддрдХाрд▓ рдХे 2500 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╕े 3000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╣ुрдП рдеे рдЕрд░्рдеाрдд рдЖрдЬ рд╕े 6,500 рд╕े 7,000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡।
рджूрд╕рд░ा рддрде्рдп…
рдкुрд╕्рддрдХें рдФрд░ рдЧ्рд░ंрде : рдиेрдкाрд▓, рд▓ाрдУрд╕, рдХंрдкूрдЪिрдпा, рдорд▓ेрд╢िрдпा, рдХंрдмोрдбिрдпा, рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рднूрдЯाрди, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, рдмाрд▓ी, рдЬाрд╡ा, рд╕ुрдоाрдд्рд░ा рдФрд░ рдеाрдИрд▓ैंрдб рдЖрджि рджेрд╢ों рдХी рд▓ोрдХ-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЖрдЬ рднी рд░ाрдо рдЬिंрджा рд╣ैं। рджुрдиिрдпाрднрд░ рдоें рдмिрдЦрд░े рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ, рднिрдд्рддिрдЪिрдд्рд░, рд╕िрдХ्рдХे, рд░ाрдорд╕ेрддु, рдЕрди्рдп рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖, рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд╖ाрдУं рдХे рдЧ्рд░ंрде рдЖрджि рд╕े рд░ाрдо рдХे рд╣ोрдиे рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ोрддी рд╣ै।
рд░ाрдоाрдпрдг : рд░ाрдоाрдпрдг рдХो рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдиे рд░ाрдо рдХे рдХाрд▓ рдоें рд╣ी рд▓िрдЦा рдеा рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдХो рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдЧ्рд░ंрде рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд░ाрдоाрдпрдг рдФрд░ рдорд╣ाрднाрд░рдд рдпрд╣ी рдЧ्рд░ंрде рдоूрд▓рдд: рд╣िрди्рджू рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд░ाрдо рд╡ рдХृрд╖्рдг рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдоूрд▓ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рдЧ्рд░ंрде рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдкुрд░ाрдгों рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдоिрдердХीрдп рд░ूрдк рдоें рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рддрде्рдпों рдХी рдХ्рд░рдордмрдж्рдзрддा рдирд╣ीं рд╣ैं। рджрд░рдЕрд╕рд▓, рдпрд╣ рдХрд░्рдордХांрдб рдФрд░ рдкूрдЬा-рдкрдж्рдзрддिрдпों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЗрддिрд╣ाрд╕-рдХрдеाрдПं рд╣ैं।
рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ : рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдХो рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕рдЬी рдиे рд▓िрдЦा рдЬिрдирдХा рдЬрди्рдо рд╕ंрд╡рдд् 1554 рдХो рд╣ुрдЖ рдеा। рдЧोрд╕्рд╡ाрдоी рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдиे рд░ाрдордЪрд░िрдд рдоाрдирд╕ рдХी рд░рдЪрдиा рдЕрд╡рдзी рднाрд╖ा рдоें рдХी। рд░ाрдоाрдпрдг рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЗрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдХी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдЧ्рд░ंрде рднी рд░ाрдоाрдпрдг рд╕рд╣िрдд рдЕрди्рдп рдЧ्рд░ंрдеों рдФрд░ рд▓ोрдХ-рдоाрди्рдпрддाрдУं рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।
рдЕрди्рдп рднाрд░рддीрдп рд░ाрдоाрдпрдг : рддрдоिрд▓ рднाрд╖ा рдоें рдХрдо्рдмрди рд░ाрдоाрдпрдг, рдЕрд╕рдо рдоें рдЕрд╕рдоी рд░ाрдоाрдпрдг, рдЙрдб़िрдпा рдоें рд╡िрд▓ंрдХा рд░ाрдоाрдпрдг, рдХрди्рдирдб़ рдоें рдкंрдк рд░ाрдоाрдпрдг, рдХрд╢्рдоीрд░ рдоें рдХрд╢्рдоीрд░ी рд░ाрдоाрдпрдг, рдмंрдЧाрд▓ी рдоें рд░ाрдоाрдпрдг рдкांрдЪाрд▓ी, рдорд░ाрдаी рдоें рднाрд╡ाрд░्рде рд░ाрдоाрдпрдг рдЖрджि рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдоें рдк्рд░ाрдЪीрдирдХाрд▓ рдоें рд╣ी рд░ाрдоाрдпрдг рд▓िрдЦी рдЧрдИ।
рддीрд╕рд░ा рддрде्рдп…
рд╡िрджेрд╢ी рд░ाрдоाрдпрдг : рдХंрдкूрдЪिрдпा рдХी рд░ाрдордХेрд░्рддि рдпा рд░िрдЖрдордХेрд░ рд░ाрдоाрдпрдг, рд▓ाрдУрд╕ рдл्рд░рд▓рдХ-рдл्рд░рд▓ाрдо (рд░ाрдордЬाрддрдХ), рдорд▓рдпेрд╢िрдпा рдХी рд╣िрдХाрдпрдд рд╕ेрд░ीрд░ाрдо, рдеाрдИрд▓ैंрдб рдХी рд░ाрдордХिрдпेрди рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ рдоें рднाрдиुрднрдХ्рдд рдХृрдд рд░ाрдоाрдпрдг рдЖрджि рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рднी рдЕрди्рдп рдХрдИ рджेрд╢ों рдоें рд╡рд╣ां рдХी рднाрд╖ा рдоें рд░ाрдоाрдпрдг рд▓िрдЦी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рд░ाрдордХрдеा рдФрд░ рд░ाрдо рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдзрд░рддी рдкрд░ рдеा।
рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा : рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдПрд╡ं рдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░ाрдЪीрдирдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рднाрд░рдд рд╕े рдШрдиिрд╖्рда рд╕ंрдмंрдз рдеा। рднाрд░рддीрдп рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпों рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд ‘рдЬाрдирдХी рд╣рд░рдг’ рдХे рд░рдЪрдиाрдХाрд░ рдХुрдоाрд░ рджाрд╕ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡े рдорд╣ाрдХрд╡ि рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХे рдЕрдирди्рдп рдоिрдд्рд░ рдеे। рдХुрдоाрд░ рджाрд╕ (512-21рдИ.) рд▓ंрдХा рдХे рд░ाрдЬा рдеे। рдЗрд╕े рдкрд╣рд▓े 700 рдИрд╕ाрдкूрд░्рд╡ рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдоें ‘рдорд▓ेрд░ाрдЬ рдХी рдХрдеा’ рдХी рдХрдеा рд╕िंрд╣рд▓ी рднाрд╖ा рдоें рдЬрди-рдЬрди рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд░рд╣ी, рдЬो рд░ाрдо рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ै।
рдмрд░्рдоा рдФрд░ рдХंрдкूрдЪिрдпा : рдмрд░्рдоा рдХो рдкрд╣рд▓े рдм्рд░рд╣्рдоाрджेрд╢ рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा। рд░ाрдордХрдеा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдмрд░्рдоा рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рдЧрдж्рдпрдХृрддि ‘рд░ाрдорд╡рдд्рдеु’ рд╣ै। рд▓ाрдУрд╕ рдоें рд░ाрдордХрдеा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдХрдИ рд░рдЪрдиाрдПं рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдл्рд░рд▓рдХ-рдл्рд░рд▓ाрдо (рд░ाрдордЬाрддрдХ), рдЦ्рд╡ाрдп рдеोрд░рдлी, рдкोрдо्рдордЪрдХ (рдм्рд░рд╣्рдо рдЪрдХ्рд░) рдФрд░ рд▓ंрдХा рдиाрдИ рдХे рдиाрдо рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ैं।
рдХंрдкूрдЪिрдпा рдХी рд░ाрдоाрдпрдг рдХो рд╡рд╣ां рдХे рд▓ोрдЧ ‘рд░िрдЖрдордХेрд░’ рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдирддे рд╣ैं, рдХिंрддु рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬрдЧрдд рдоें рдпрд╣ ‘рд░ाрдордХेрд░्рддि’ рдХे рдиाрдо рд╕े рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ै।
рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдФрд░ рдЬाрд╡ा : рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдФрд░ рдорд▓рдпेрд╢िрдпा рдоें рдкрд╣рд▓े рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдХे рд▓ोрдЧ рд░рд╣рддे рдеे рд▓ेрдХिрди рдлिрд▓िрдкींрд╕ рдХे рдЗрд╕्рд▓ाрдоीрдХрд░рдг рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ां рднी рд╣िрди्рджुрдУं рдХा рдЬрдм рдХрдд्рд▓ेрдЖрдо рдХिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдлिрд░ рд╕рднी рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдо рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд▓िрдпा।
рдлिрд▓िрдкींрд╕ рдХी рддрд░рд╣ рд╡рд╣ां рднी рд░ाрдордХрдеा рдХो рддोрдб़-рдорд░ोрдб़рдХрд░ рдПрдХ рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдХрдеा рдХा рд░ूрдк рджिрдпा рдЧрдпा। рдбॉ. рдЬॉрди рдЖрд░. рдл्рд░ुрдХैрд╕िрд╕्рдХो рдиे рдлिрд▓िрдкींрд╕ рдХी рдоाрд░рдирд╡ рднाрд╖ा рдоें рд╕ंрдХрд▓िрдд рдЗрдХ рд╡िрдХृрдд рд░ाрдордХрдеा рдХी рдЦोрдЬ рдХी рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдиाрдо ‘рдорд╕рд▓ाрджिрдпा рд▓ाрдмрди’ рд╣ै।
рд░ाрдордХрдеा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдХे рдЬाрд╡ा рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рдХृрддि ‘рд░ाрдоाрдпрдг рдХाрдХाрд╡ीрди’ рд╣ै। рдХाрдХाрд╡ीрди рдХी рд░рдЪрдиा рдХाрд╡ी рднाрд╖ा рдоें рд╣ुрдИ рд╣ै। рдпрд╣ рдЬाрд╡ा рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рднाрд╖ा рд╣ै।
рдорд▓ेрд╢िрдпा : рдорд▓рдпेрд╢िрдпा рдХा рдЗрд╕्рд▓ाрдоीрдХрд░рдг 13рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЖрд╕-рдкाрд╕ рд╣ुрдЖ। рдорд▓рдп рд░ाрдоाрдпрдг рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рдкांрдбुрд▓िрдкि рдмोрдбрд▓िрдпрди рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдоें 1633 рдИ. рдоें рдЬрдоा рдХी рдЧрдИ рдеी। рдорд▓рдпेрд╢िрдпा рдоें рд░ाрдордХрдеा рдкрд░ рдЖрдзрд░िрдд рдПрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд░рдЪрдиा рд╣ै ‘рд╣िрдХाрдпрдд рд╕ेрд░ीрд░ाрдо’। рд╣िрдХाрдпрдд рд╕ेрд░ीрд░ाрдо рд╡िрдЪिрдд्рд░рддाрдУं рдХा рдЕрдЬाрдпрдмрдШрд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЖрд░ंрдн рд░ाрд╡рдг рдХी рдЬрди्рдо рдХрдеा рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдорд▓ेрд╢िрдпा рдоूрд▓рдд: рд░ाрд╡рдг рдХे рдиाрдиा рдХा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рдеा।
рдЪीрди рдФрд░ рдЬाрдкाрди : рдЪीрдиी рд░ाрдоाрдпрдг рдХो ‘рдЕрдиाрдордХं рдЬाрддрдХрдо्’ рдФрд░ ‘рджрд╢рд░рде рдХрдеाрдирдо्’ рдиे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрдирдоें рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рд╣рд░ рдкाрдд्рд░ рдХे рдиाрдо рдЕрд▓рдЧ рд╣ैं рдФрд░ рдЪीрди рдоें рд░ाрдордХрдеा рдХे рдоाрдпрдиे рднी рдЕрд▓рдЧ рд╣ैं। ‘рдЕрдиाрдордХं рдЬाрддрдХрдо्’ рдФрд░ ‘рджрд╢рд░рде рдХрдеाрдирдо्’ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд░ाрдЬा рджрд╢рд░рде рдЬंрдмू рдж्рд╡ीрдк рдХे рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдеे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкрд╣рд▓े рдкुрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рд▓ोрдоो рдеा।
рдЪीрдиी рдХрдеा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 7,323 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рд░ाрдо рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рдЬाрдкाрди рдХे рдПрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдХрдеा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ ‘рд╣ोрдмुрдд्рд╕ुрд╢ू’ рдоें рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд░ाрдордХрдеा рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдХрдеा рд╡рд╕्рддुрдд: рдЪीрдиी рднाрд╖ा рдХे ‘рдЕрдиाрдордХं рдЬाрддрдХрдо्’ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै, рдХिंрддु рдЗрди рджोрдиों рдоें рдЕрдиेрдХ рдЕंрддрд░ рднी рд╣ैं।
рдоंрдЧोрд▓िрдпा : рдЪीрди рдХे рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рд╕्рдеिрдд рдоंрдЧोрд▓िрдпा рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рд░ाрдордХрдеा рдХी рд╡िрд╕्рддृрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ै। рд╡рд╣ां рдХे рд▓ाрдоाрдУं рдХे рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдерд▓ рд╕े рд╡ाрдирд░-рдкूрдЬा рдХी рдЕрдиेрдХ рдкुрд╕्рддрдХें рдФрд░ рдк्рд░рддिрдоाрдПं рдоिрд▓ी рд╣ैं। рдоंрдЧोрд▓िрдпा рдоें рд░ाрдордХрдеा рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рдХाрд╖्рдардЪिрдд्рд░ рдФрд░ рдкांрдбुрд▓िрдкिрдпां рднी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ुрдИ рд╣ैं।
рджрдо्рджिрди рд╕ुрд░ेрди рдиे рдоंрдЧोрд▓िрдпाрдИ рднाрд╖ा рдоें рд▓िрдЦिрдд рдЪाрд░ рд░ाрдордХрдеाрдУं рдХी рдЦोрдЬ рдХी рд╣ै। рдЗрдирдоें ‘рд░ाрдЬा рдЬीрд╡рдХ рдХी рдХрдеा’ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рдкांрдбुрд▓िрдкि рд▓ेрд▓िрдирдЧाрд░्рдж рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдЬीрд╡рдХ рдЬाрддрдХ рдХी рдХрдеा рдХा 18рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рддिрдм्рдмрддी рд╕े рдоंрдЧोрд▓िрдпाрдИ рднाрд╖ा рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╣ुрдЖ рдеा।
рддिрдм्рдмрдд : рддिрдм्рдмрдд рдоें рд░ाрдордХрдеा рдХो рдХिंрд░рд╕-рдкुंрд╕-рдкा рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд╣ां рдХे рд▓ोрдЧ рдк्рд░ाрдЪीрдирдХाрд▓ рд╕े рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг рдХी рдоुрдЦ्рдп рдХрдеा рд╕े рд╕ुрдкрд░िрдЪिрдд рдеे। рддिрдм्рдмрддी рд░ाрдоाрдпрдг рдХी 6 рдк्рд░рддिрдпां рддुрди-рд╣ुрдЖंрдЧ рдиाрдордХ рд╕्рдерд▓ рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ рд╣ैं।
рддुрд░्рдХिрд╕्рддाрди : рдПрд╢िрдпा рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рддुрд░्рдХिрд╕्рддाрди рдХे рдкूрд░्рд╡ी рднाрдЧ рдХो рдЦोрддाрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХी рднाрд╖ा рдЦोрддाрдиी рд╣ै। рдПрдЪрдбрдм्рд▓ू рдмेрд▓ी рдиे рдкेрд░िрд╕ рдкांрдбुрд▓िрдкि рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рд╕े рдЦोрддाрдиी рд░ाрдоाрдпрдг рдХो рдЦोрдЬрдХрд░ рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрдордиे рд▓ाрдпा।
рдЪौрдеा рддрде्рдп…
рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдФрд░ рднिрдд्рддिрдЪिрдд्рд░ : рд░ाрдо рдХे рдХाрд▓ рдоें рд╕ंрдкूрд░्рдг рднाрд░рдд (рдХрд╢्рдоीрд░ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдХрди्рдпाрдХुрдоाрд░ी рддрдХ) рдФрд░ рд╕ीрд░िрдпा, рдЗрд░ाрдХ, рдИрд░ाрди, рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди, рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рдо्рдпांрдоाрд░ (рдмрд░्рдоा), рд▓ाрдУрд╕, рдеाрдИрд▓ैंрдб, рд╡िрдпрддрдиाрдо, рдХंрдмोрдбिрдпा, рдорд▓ेрд╢िрдпा, рд╕ुрдоाрдд्рд░ा, рдЬाрд╡ा, рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा, рдмाрд▓ी, рдлिрд▓िрдкींрд╕, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, рдоाрд▓рджीрд╡, рдоाрд░िрд╢рд╕ рдЖрджि рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рд░ाрдо рдкрддाрдХा рдлрд╣рд░ाрдИ рдЬाрддी рдеी।
рд╣िंрджेрд╢िрдпा рдХा рдиाрдо рдмिрдЧрдб़рдХрд░ рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рд╣ो рдЧрдпा। рдпрд╣ां рдкрд╣рд▓े рд╡ाрдирд░ рдЬाрддि рдХा рд░ाрдЬ рдеा। рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдХे рд╕ुрдоाрдд्рд░ा рдж्рд╡ीрдк рдХा рдиाрдордХрд░рдг рд╕ुрдоिрдд्рд░ा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╣ुрдЖ рдеा। рдордз्рдп рдЬाрд╡ा рдХी рдПрдХ рдирджी рдХा рдиाрдо рд╕ेрд░рдпू рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдиिрдХрдЯ рд╕्рдеिрдд рдПрдХ рдЧुрдлा рдХा рдиाрдо рдХिрд╕्рдХेंрджा рдЕрд░्рдеाрдд рдХिрд╖्рдХिंрдзा рд╣ै।
рд▓ाрдУрд╕, рдХंрдкूрдЪिрдпा рдФрд░ рдеाрдИрд▓ैंрдб рдХे рд░ाрдЬрднрд╡рдиों рддрдеा рдмौрдж्рдз рд╡िрд╣ाрд░ों рдХी рднिрдд्рддिрдпों рдкрд░ рдЙрдХेрд░ी рдЧрдИ рд░ाрдордХрдеा рдЪिрдд्рд░ाрд╡рд▓ी рдЖрдЬ рднी рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рд▓ाрдУрд╕ рдХे рд▓ुрдЖ рдк्рд░рд╡ा рддрдеा рд╡िрдпेрдирддिрдпाрди рдХे рд░ाрдЬрдк्рд░рд╕ाрдж рдоें рдеाрдИ рд░ाрдоाрдпрдг ‘рд░ाрдордХिрдпेрди’ рдФрд░ рд▓ाрдУ рд░ाрдоाрдпрдг рдл्рд░рд▓рдХ-рдл्рд░рд▓ाрдо рдХी рдХрдеाрдПं рдЕंрдХिрдд рд╣ैं।
рд▓ाрдУрд╕ рдХा рдЙрдкрдоु рдмौрдж्рдз рд╡िрд╣ाрд░ рд░ाрдордХрдеा-рдЪिрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ै। рдеाрдИрд▓ैंрдб рдХे рд░ाрдЬрднрд╡рди рдкрд░िрд╕рд░ рд╕्рдеिрдд рд╡ाрдЯрдл्рд░рдХाрдпों (рд╕рд░рдХрдд рдмुрдж्рдз рдоंрджिрд░) рдХी рднिрдд्рддिрдпों рдкрд░ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдеाрдИ рд░ाрдоाрдпрдг ‘рд░ाрдордХिрдпेрди’ рдХो рдЪिрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдХंрдкूрдЪिрдпा рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдиाрдордкेрди्рд╣ рдоें рдПрдХ рдмौрдж्рдз рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╣ै, рдЬрд╣ां рдЦрдоेрд░ рд▓िрдкि рдоें 2,000 рддाрд▓рдкрдд्рд░ों рдкрд░ рд▓िрдкिрдмрдж्рдз рдкांрдбुрд▓िрдкिрдпां рд╕ंрдХрд▓िрдд рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕ंрдХрд▓рди рдоें рдХंрдкूрдЪिрдпा рдХी рд░ाрдоाрдпрдг рдХी рдк्рд░рддि рднी рд╣ै।
рдеाрдИрд▓ैंрдб рдХा рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо рд╕्рдпाрдо рдеा рдФрд░ рдж्рд╡ाрд░ाрд╡рддी (рдж्рд╡ाрд░िрдХा) рдЙрд╕рдХा рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рдирдЧрд░ рдеा। рдеाрдИ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рд░ाрдоाрддिрдмोрджी рдиे 1350 рдИ. рдоें рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХा рдиाрдо рдЕрдпुрдз्рдпा (рдЕрдпोрдз्рдпा) рд░рдЦा, рдЬрд╣ां 33 рд╣िрди्рджू рд░ाрдЬाрдУं рдиे рд░ाрдЬ рдХिрдпा рдеा।
рдеाрдИрд▓ैंрдб рдоें рд▓ौрдкрдмुрд░ी (рд▓рд╡рдкुрд░ी) рдиाрдордХ рдПрдХ рдк्рд░ांрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡ांрдЧ-рдк्рд░ рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдХे рдиिрдХрдЯ рдлाрд▓ी (рд╡ाрд▓ि) рдиाрдордХ рдПрдХ рдЧुрдлा рд╣ै। рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдмाрд▓ि рдиे рдЗрд╕ी рдЧुрдлा рдоें рдеोрд░рдлी рдиाрдордХ рдорд╣िрд╖ рдХा рд╡рдз рдХिрдпा рдеा।
рдк्рд░рд╢ांрдд рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рддрдЯ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдпрддрдиाрдо рдХा рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо рдЪंрдкा рд╣ै। рдеाрдИрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рддрд░рд╣ рд╡рд╣ां рдХे рд▓ोрдЧ рднी рдЕрдкрдиे рджेрд╢ рдХो рд░ाрдо рдХी рд▓ीрд▓рднूрдоि рдоाрдирддे рд╣ै।
рдЙрдирдХी рдоाрди्рдпрддा рдХी рдкुрд╖्рдЯि 7рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдПрдХ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рд╕े рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдоंрджिрд░ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдкुрдирд░्рдиिрдоाрдг рдк्рд░рдХाрд╢ рдзрд░्рдо (653-679 рдИ.) рдиाрдордХ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдЗрд╕ рдоाрдпрдиे рдоें рдЕрдиूрдаा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХी рдЬрди्рдорднूрдоि рднाрд░рдд рдоें рднी рдЙрдирдХे рдХिрд╕ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдоंрджिрд░ рдХा рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै।
рд╡िрдпрддрдиाрдо рдХे рдмोрдЪाрди рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рд╕े рдПрдХ рдХ्рд╖рддिрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рднी рдоिрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें ‘рд▓ोрдХрд╕्рдп рдЧрддाрдЧрддिрдо्’ рдЙрдХेрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рджूрд╕рд░ी рдпा рддीрд╕рд░ी рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЙрдд्рдХीрд░्рдг рдпрд╣ рдЙрдж्рдзрд░рдг рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рдЕрдпोрдз्рдпा рдХांрдб рдХे рдПрдХ рд╢्рд▓ोрдХ рдХा рдЕंрддिрдо рдЪрд░рдг рд╣ै। рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╢्рд▓ोрдХ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै-
рдХ्рд░ुрдж्рдзрдоाрдЬ्рдЮाрдп рд░ाрдоं рддु рд╡рд╕िрд╖्рда: рдк्рд░рдд्рдпुрд╡ाрдЪрд╣।
рдЬाрдмाрд▓िрд░рдкि рдЬाрдиीрддे рд▓ोрдХрд╕्рдпाрд╕्рдпрдЧрддाрдЧрддिрдо्।।
рдЕрд░्рдеाрдд : рд╡िрдпрддрдиाрдо рдХे рдд्рд░ा-рдХिрдЙ рдиाрдордХ рд╕्рдерд▓ рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдПрдХ рдФрд░ рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦ рдпрдд्рд░-рддрдд्рд░-рдХ्рд╖рддिрдЧ्рд░рд╕्рдд рд╣ै। рдЗрд╕े рднी рдЪंрдкा рдХे рд░ाрдЬा рдк्рд░рдХाрд╢ рдзрд░्рдо рдиे рдЦुрджрд╡ाрдпा рдеा рдЗрд╕рдоें рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै-
‘рдХрд╡ेрд░ाрдзрд╕्рдп рдорд╣рд░्рд╖े рд╡ाрд▓्рдоीрдХि’।
‘рдкूрдЬा рд╕्рдеाрдиं рдкुрдирд╕्рддрд╕्рдпрдХृрдд:’।
рдЕрд░्рдеाрдд : рддाрдд्рдкрд░्рдп рдпрд╣ рдХि рдорд╣рд░्рд╖ि рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рдХा рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рдоंрджिрд░ рдеा рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рдХाрд╢ рдзрд░्рдо рдиे рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрдпा।
рдкांрдЪрд╡ां рддрде्рдп…
рд░ाрдо рдХी рд╡ंрд╢ рдкрд░ंрдкрд░ा : рд░ाрдо рд╣ुрдП рд╣ैं рдпрд╣ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕рдмूрдд рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी рд╡ंрд╢ рдкрд░ंрдкрд░ा рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╡ंрд╢ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХिрд╕ी рдХрдеा рдХे рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рдкाрдд्рд░ рдХी рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдпрд╣ рдРрд╕ी рд╡ंрд╢ाрд╡рд▓ी рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╡ंрд╢рдЬ рджूрд╕рд░े рдзрд░्рдо рдХे рднी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкुрд░ुрд╖ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЬिрдирдХा рдЕрдкрдиा рдЕрд▓рдЧ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ै।
рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рдмाрд▓рдХांрдб рдоें рдЧुрд░ु рд╡рд╢िрд╖्рдардЬी рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдо рдХे рдХुрд▓ рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ै:- рдм्рд░рд╣्рдоाрдЬी рд╕े рдорд░ीрдЪि рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рдорд░ीрдЪि рдХे рдкुрдд्рд░ рдХрд╢्рдпрдк рд╣ुрдП। рдХрд╢्рдпрдк рдХे рд╡िрд╡рд╕्рд╡ाрди рдФрд░ рд╡िрд╡рд╕्рд╡ाрди рдХे рд╡ैрд╡рд╕्рд╡рдд рдордиु рд╣ुрдП। рд╡ैрд╡рд╕्рд╡рдд рдордиु рдХे рд╕рдордп рдЬрд▓рдк्рд░рд▓рдп рд╣ुрдЖ рдеा। рд╡ैрд╡рд╕्рд╡рдд рдордиु рдХे рджрд╕ рдкुрдд्рд░ों (рдЗрд▓, рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु, рдХुрд╢рдиाрдо, рдЕрд░िрд╖्рдЯ, рдзृрд╖्рдЯ, рдирд░िрд╖्рдпрди्рдд, рдХрд░ुрд╖, рдорд╣ाрдмрд▓ी, рд╢рд░्рдпाрддि рдФрд░ рдкृрд╖рдз) рдоें рд╕े рдПрдХ рдХा рдиाрдо рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рдеा। рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рдк्рд░ाрдЪीрди рдХौрд╢рд▓ рджेрд╢ рдХे рд░ाрдЬा рдеे рдФрд░ рдЗрдирдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЕрдпोрдз्рдпा рдеी।
рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рдХे рддीрди рдкुрдд्рд░ рдеे- рдХुрдХ्рд╖ि, рдиिрдоि рдФрд░ рджрдг्рдбрдХ। рдиिрдоि рддो рдЬैрди рдзрд░्рдо рдХे рддीрд░्рдеंрдХрд░ рд╣ैं। рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рдХे рдкрд╣рд▓े рдкुрдд्рд░ рдХुрдХ्рд╖ि рдХे рдкुрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рд╡िрдХुрдХ्рд╖ि рдеा। рд╡िрдХुрдХ्рд╖ि рдХे рдкुрдд्рд░ рдмाрдг рдФрд░ рдмाрдг рдХे рдкुрдд्рд░ рдЕрдирд░рдг्рдп рд╣ुрдП। рдЕрдирд░рдг्рдп рд╕े рдкृрдеु рдФрд░ рдкृрдеु рдФрд░ рдкृрдеु рд╕े рдд्рд░िрд╢ंрдХु рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рдд्рд░िрд╢ंрдХु рдХे рдкुрдд्рд░ рдзुंрдзुрдоाрд░ рд╣ुрдП। рдзुंрдзुрдоाрд░ рдХे рдкुрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рдпुрд╡рдиाрд╢्рд╡ рдеा। рдпुрд╡рдиाрд╢्рд╡ рдХे рдкुрдд्рд░ рдоांрдзाрддा рд╣ुрдП рдФрд░ рдоांрдзाрддा рд╕े рд╕ुрд╕рди्рдзि рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ। рд╕ुрд╕рди्рдзि рдХे рджो рдкुрдд्рд░ рд╣ुрдП- рдз्рд░ुрд╡рд╕рди्рдзि рдПрд╡ं рдк्рд░рд╕ेрдирдЬिрдд। рдз्рд░ुрд╡рд╕рди्рдзि рдХे рдкुрдд्рд░ рднрд░рдд рд╣ुрдП।
рднрд░рдд рдХे рдкुрдд्рд░ рдЕрд╕िрдд рд╣ुрдП рдФрд░ рдЕрд╕िрдд рдХे рдкुрдд्рд░ рд╕рдЧрд░ рд╣ुрдП। рд╕рдЧрд░ рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рддाрдкी рд░ाрдЬा рдеे। рд╕рдЧрд░ рдХे рдкुрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рдЕрд╕рдоंрдЬ рдеा। рдЕрд╕рдоंрдЬ рдХे рдкुрдд्рд░ рдЕंрд╢ुрдоाрди рддрдеा рдЕंрд╢ुрдоाрди рдХे рдкुрдд्рд░ рджिрд▓ीрдк рд╣ुрдП। рджिрд▓ीрдк рдХे рдкुрдд्рд░ рднрдЧीрд░рде рд╣ुрдП। рднрдЧीрд░рде рдиे рд╣ी рдЧंрдЧा рдХो рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдЙрддाрд░ा рдеा। рднрдЧीрд░рде рдХे рдкुрдд्рд░ рдХрдХुрдд्рд╕्рде рдФрд░ рдХрдХुрдд्рд╕्рде рдХे рдкुрдд्рд░ рд░рдШु рд╣ुрдП। рд░рдШु рдХे рдЕрдд्рдпंрдд рддेрдЬрд╕्рд╡ी рдФрд░ рдкрд░ाрдХ्рд░рдоी рдирд░ेрд╢ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХे рдмाрдж рдЗрд╕ рд╡ंрд╢ рдХा рдиाрдо рд░рдШुрд╡ंрд╢ рд╣ो рдЧрдпा। рддрдм рд░ाрдо рдХे рдХुрд▓ рдХो рд░рдШुрдХुрд▓ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
рд░рдШु рдХे рдкुрдд्рд░ рдк्рд░рд╡ृрдж्рдз рд╣ुрдП। рдк्рд░рд╡ृрдж्рдз рдХे рдкुрдд्рд░ рд╢ंрдЦрдг рдФрд░ рд╢ंрдЦрдг рдХे рдкुрдд्рд░ рд╕ुрджрд░्рд╢рди рд╣ुрдП। рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдХे рдкुрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рдЕрдЧ्рдиिрд╡рд░्рдг рдеा। рдЕрдЧ्рдиिрд╡рд░्рдг рдХे рдкुрдд्рд░ рд╢ीрдШ्рд░рдЧ рдФрд░ рд╢ीрдШ्рд░рдЧ рдХे рдкुрдд्рд░ рдорд░ु рд╣ुрдП। рдорд░ु рдХे рдкुрдд्рд░ рдк्рд░рд╢ुрд╢्рд░ुрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ुрд╢्рд░ुрдХ рдХे рдкुрдд्рд░ рдЕрдо्рдмрд░ीрд╖ рд╣ुрдП। рдЕрдо्рдмрд░ीрд╖ рдХे рдкुрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рдирд╣ुрд╖ рдеा। рдирд╣ुрд╖ рдХे рдкुрдд्рд░ рдпрдпाрддि рдФрд░ рдпрдпाрддि рдХे рдкुрдд्рд░ рдиाрднाрдЧ рд╣ुрдП। рдиाрднाрдЧ рдХे рдкुрдд्рд░ рдХा рдиाрдо рдЕрдЬ рдеा। рдЕрдЬ рдХे рдкुрдд्рд░ рджрд╢рд░рде рд╣ुрдП рдФрд░ рджрд╢рд░рде рдХे рдпे рдЪाрд░ рдкुрдд्рд░ рд░ाрдо, рднрд░рдд, рд▓рдХ्рд╖्рдордг рддрдеा рд╢рдд्рд░ुрдШ्рди рд╣ैं। рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг- ॥1-59 рд╕े 72।।
рд▓ुрдЬिрдпाрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдк्рд░ो. рд╕ुрднाрд╖ рдХाрдХ рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ ‘рдж рдПрд╕्рдЯ्рд░ोрдиॉрдоिрдХрд▓ рдХोрдб рдСрдл рдЛрдЧ्рд╡ेрдж’ рдоें рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХे рдЙрди 63 рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдпोрдз्рдпा рдкрд░ рд░ाрдЬ рдХिрдпा рдеा।
рд░ाрдордЬी рдХे рдкूрд░्рд╡рдЬों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХ्рд░рдорд╢: рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрдпा- рдордиु, рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु, рд╡िрдХुрдХ्рд╢ी (рд╢рд╖ाрдж), рдХрдХुрдд्рд╕्рде, рд╡िрд╢्рд╡рд░ाрд╕्рд╡, рдЖрд░्рдж्рд░, рдпुрд╡рдиाрд╖्рд╡ (рдк्рд░рдердо), рд╢्рд░ाрд╡рд╕्рдд, рд╡ृрд╣рджрд╖्рд╡, рджृрдзाрд╡рд╖्рд╡, рдк्рд░рдоोрдж, рд╣рд░्рдпрд╖्рд╡ (рдк्рд░рдердо), рдиिрдХुंрдн, рд╕ंрд╣рддाрд╖्рд╡, рдЕрдХृрд╖ाрд╢्рд╡, рдк्рд░рд╕ेрдирдЬिрдд, рдпुрд╡рдиाрд╖्рд╡ (рдж्рд╡िрддीрдп), рдоांрдзाрддृ, рдкुрд░ुрдХुрдд्рд╕, рдд्рд░рд╕рджрд╕्рдпु, рд╕ंрднूрдд, рдЕрдирд░рдг्рдп, рдд्рд░ाрд╢рджрд╖्рд╡, рд╣рд░्рдпрд╖्рд╡ (рдж्рд╡िрддीрдп), рд╡рд╕ुрдоाрддा, рддृрдзрди्рд╡, рдд्рд░ैрдпाрд░ूрдг, рдд्рд░िрд╢ंрдХु, рд╕рдд्рдпрд╡्рд░рдд, рд╣рд░िрд╢्рдЪंрдж्рд░, рд░ोрд╣िрдд, рд╣рд░िрдд (рдХेрдирдХु), рд╡िрдЬрдп, рд░ूрд░ुрдХ, рд╡ृрдХ, рдмाрд╣ु, рд╕рдЧрд░, рдЕрд╕рдоंрдЬрд╕, рджिрд▓ीрдк (рдк्рд░рдердо), рднрдЧीрд░рде, рд╢्рд░ुрдд, рдирднाрдЧ, рдЕंрдмрд░ीрд╖, рд╕िंрдзुрдж्рд╡ीрдк, рдЕрдпुрддाрдпुрд╕, рдЛрддрдкрд░्рдг, рд╕рд░्рд╡рдХाрдо, рд╕ुрджाрд╕, рдоिрдд्рд░ाрд╢ा, рдЕрд╖्рдордХ, рдоूрд▓рдХ, рд╕рддрд░рде, рдЕрджिрд╡िрдж, рд╡िрд╢्рд╡рд╕рд╣ (рдк्рд░рдердо), рджिрд▓ीрдк (рдж्рд╡िрддीрдп), рджीрд░्рдШрдмाрд╣ु, рд░рдШु, рдЕрдЬ, рджрд╢рд░рде рдФрд░ рд░ाрдо।
рд░ाрдо рдХे рдмाрдж рдХुрд╢ рдХा рдХुрд▓ рдЪрд▓ा। рдХुрд╢ рд╕े рдЕрддिрдеि, рдиिрд╖ाрдз, рдирд▓, рдирднрд╕, рдкुंрдбрд░ीрдХ, рдХ्рд╖ेрдордзрди्рд╡, рджेрд╡ाрдиीрдХ, рдЕрд╣ीрдирдЧु, рдкрд░िрдкाрдд्рд░, рдмाрд▓ा, рдЙрдХрде, рд╡рдЬ्рд░рдиाрдн, рд╖ंрдЦрди, рд╡्рдпुрд╢िрддाрд╖्рд╡, рд╡िрд╢्рд╡рд╕рд╣ (рдж्рд╡िрддीрдп), рд╣िрд░рдг्рдпрдиाрдн, рдкुрд╢्рдп, рдз्рд░ुрд╡рд╕ंрдзि, рд╕ुрджрд░्рд╢рди, рдЕрдЧ्рдиिрд╡рд░्рдг, рд╢ीрдШ्рд░, рдорд░ू, рдк्рд░рд╕ुрд╢्рд░ुрдд, рд╕ुрд╕ंрдзि, рдЕрдорд░्рд╢, рдорд╣ाрд╖्рд╡рдд, рд╡िрд╢्рд░ुрддрд╡ंрдд, рдмृрд╣рджрдмाрд▓ा, рдмृрд╣рддрдХ्рд╢рдп рдФрд░ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдХुрд╢ рдХी 50рд╡ीं рдкीрдв़ी рдоें рд╢рд▓्рдп рд╣ुрдП, рдЬो рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें рдХौрд░рд╡ों рдХी рдУрд░ рд╕े рд▓рдб़े рдеे।
рдЫрдаा рддрде्рдп..
рд╕ोрдиे рдХी рд▓ंрдХा : рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдоें рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдвूंрдв рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬрд╣ां рд░ाрд╡рдг рдХी рд╕ोрдиे рдХी рд▓ंрдХा рдеी। рдРрд╕ा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЬंрдЧрд▓ों рдХे рдмीрдЪ рд░ाрдиाрдЧिрд▓ рдХी рд╡िрд╢ाрд▓рдХा рдкрд╣ाрдб़ी рдкрд░ рд░ाрд╡рдг рдХी рдЧुрдлा рд╣ै, рдЬрд╣ां рдЙрд╕рдиे рддрдкрд╕्рдпा рдХी рдеी। рд░ाрд╡рдг рдХे рдкुрд╖्рдкрдХ рд╡िрдоाрди рдХे рдЙрддрд░рдиे рдХे рд╕्рдеाрди рдХो рднी рдвूंрдв рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХा рдЗंрдЯрд░рдиेрд╢рдирд▓ рд░ाрдоाрдпрдг рд░िрд╕рд░्рдЪ рд╕ेंрдЯрд░ рдФрд░ рд╡рд╣ां рдХे рдкрд░्рдпрдЯрди рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рд░ाрдоाрдпрдг рд╕े рдЬुрдб़े рдРрд╕े 50 рд╕्рдерд▓ рдвूंрдв рд▓िрдП рд╣ैं рдЬिрдирдХा рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै рдФрд░ рдЬिрдирдХा рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рд╕рд░рдХाрд░ рдиे ‘рд░ाрдоाрдпрдг’ рдоें рдЖрдП рд▓ंрдХा рдк्рд░рдХрд░рдг рд╕े рдЬुреЬे рддрдоाрдо рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рд╢ोрдз рдХрд░ाрдХрд░ рдЙрд╕рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рдЙрдХ्рдд рд╕्рдеाрдиों рдХो рдкрд░्рдпрдЯрди рдХेंрдж्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиा рд▓ी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдиे рднाрд░рдд рд╕े рдорджрдж рднी рдоांрдЧी рд╣ै।
рд╡ेрд░ांрдЧрдЯोрдХ рдЬो рдорд╣िрдпांрдЧрдиा рд╕े 10 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рджूрд░ рд╣ै рд╡рд╣ीं рдкрд░ рд░ाрд╡рдг рдиे рд╕ीрддा рдХा рд╣рд░рдг рдХрд░ рдкुрд╖्рдкрдХ рд╡िрдоाрди рдХो рдЙрддाрд░ा рдеा। рдорд╣िрдпांрдЧрдиा рдордз्рдп рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рд╕्рдеिрдд рдиुрд╡ाрд░ा рдПрд▓िрдпा рдХा рдПрдХ рдкрд░्рд╡рддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╕ीрддा рдоाрддा рдХो рдЬрд╣ां рд▓े рдЬाрдпा рдЧрдпा рдеा рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рдХा рдиाрдо рдЧुрд░ुрд▓рдкोрдЯा рд╣ै рдЬिрд╕े рдЕрдм ‘рд╕ीрддोрдХोрдЯुрд╡ा’ рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕्рдеाрди рднी рдорд╣िрдпांрдЧрдиा рдХे рдкाрд╕ рд╣ै।
рдПрд▓िрдпा рдкрд░्рд╡рддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдПрдХ рдЧुрдлा рдоें рд╕ीрддा рдоाрддा рдХो рд░рдЦा рдЧрдпा рдеा рдЬिрд╕े ‘рд╕ीрддा рдПрд▓िрдпा’ рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ां рд╕ीрддा рдоाрддा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдПрдХ рдоंрджिрд░ рднी рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдФрд░ рднी рд╕्рдеाрди рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ैं, рдЬिрдирдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै।
рд╕ाрддрд╡ां рддрде्рдп…
рд░ाрдорд╕ेрддु рдХो рдмрдЪाрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд : рднाрд░рдд рдХे рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдзрдиुрд╖рдХोрдЯि рддрдеा рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХे рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдкрдо्рдмрди рдХे рдордз्рдп рд╕рдоुрдж्рд░ рдоें 48 рдХिрдоी рдЪौрдб़ी рдкрдЯ्рдЯी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░े рдПрдХ рднू-рднाрдЧ рдХे рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ рд╕े рдЦींрдЪे рдЧрдП рдЪिрдд्рд░ों рдХो рдЕрдоेрд░िрдХी рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдиाрд╕ा) рдиे 1993 рдоें рджुрдиिрдпाрднрд░ рдоें рдЬाрд░ी рдХिрдпा рдФрд░ рдЗрд╕े рдиाрдо рджिрдпा- рдПрдбрдо рдм्рд░िрдЬ। рдИрд╕ाрдИ рдоाрди्рдпрддा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдПрдбрдо рдм्рд░िрдЬ рд╣ै।
рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдкрд░ рдЕंрддрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдкैрдирд▓ (рдиाрд╕ा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдоाрд╕्рдЯрд░ рдиिрд░्рджेрд╢िрдХा) рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдП рдЧрдП рдЕрдиुрдоाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкिрдЫрд▓े 9,000 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕рддрд╣ рдХा рд╕्рддрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 2.8 рдоीрдЯрд░ рдЕрд░्рдеाрдд 9.3 рдлीрдЯ рдмрдв़ा рд╣ै। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд░ाрдорд╕ेрддु рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕рддрд╣ рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рдЗрд╕ी рдЧрд╣рд░ाрдИ (9 рд╕े 10 рдлीрдЯ рдиीрдЪे) рдкрд░ рдкाрдП рдЧрдП рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें 7,000 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рдЗрд╕ рд╕ेрддु рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднूрдоि рдоाрд░्рдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рд╣рдЬाрд░ों рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдоाрдирд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рд╕ेрддु рдХा рдпрд╣ рдЕрдХेрд▓ा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।
рд░ाрдорд╕ेрддु рдХे рдмाрд░े рдоें рдк्рд░ाрдЪीрдирдХाрд▓ рд╕े рд╕рднी рд▓ोрдЧ рдЬाрдирддे рдеे рд▓ेрдХिрди 2005 рдоें рдЗрд╕ рдкрд░ рдЬ्рдпाрджा рдмрд╡ाрд▓ рдордЪा рдЬрдмрдХि 2005 рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╕ेрддुрд╕рдоुрдж्рд░рдо рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХा рдРрд▓ाрди рдХिрдпा। рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рд╕ेрддुрд╕рдоुрдж्рд░рдо рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рддрд╣рдд рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдХो рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдлाрдпрджा рдЙрдаाрдиे рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рддрднी рдкूрд░ी рд╣ोрдЧी рдЬрдмрдХि рд░ाрдорд╕ेрддु рдХो рддोрдб़ा рдЬाрдП। рдоाрдорд▓ा рдХोрд░्рдЯ рдоें рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд░ाрдорд╕ेрддु рдХे рдмрд╣ुрдд рд╕े рд╣िрд╕्рд╕े рддोрдб़ рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं।
рд░ाрдордХрдеा рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдирд░ेंрдж्рд░ рдХोрд╣рд▓ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдпрд╣ рдЭूрда рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рд░ाрдо рдиे рд▓ौрдЯрддे рд╣ुрдП рд╕ेрддु рдХो рддोрдб़ рджिрдпा рдеा। рдЬрдмрдХि рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рд░ाрдо рд▓ंрдХा рд╕े рд╡ाрдпुрдоाрд░्рдЧ рд╕े рд▓ौрдЯे рдеे, рддो рд╕ोрдЪें рд╡े рдкुрд▓ рдХैрд╕े рддुрдб़рд╡ा рд╕рдХрддे рдеे। рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рд╕ेрддु рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдЬिрддрдиा рдЬीрд╡ंрдд рдФрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै, рд╡рд╣ рдХрд▓्рдкрдиा рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рдпрд╣ рд╕ेрддु рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рд╕рдоुрдж्рд░ी рддूрдлाрдиों рдЖрджि рдХी рдЪोрдЯें рдЦाрдХрд░ рдЯूрдЯ рдЧрдпा, рдордЧрд░ рдЗрд╕рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХो рдирдХाрд░ा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХрддा।
рд▓ाрд▓рдмрд╣ाрджुрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рд╡िрдж्рдпाрдкीрда рдХे рд▓ेрдХ्рдЪрд░рд░ рдбॉ. рд░ाрдо рд╕рд▓ाрдИ рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХाрд▓िрджाрд╕ рдиे ‘рд░рдШुрд╡ंрд╢’ рдХे рддेрд░рд╣рд╡ें рд╕рд░्рдЧ рдоें рд░ाрдо рдХे рдЖрдХाрд╢ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рд▓ौрдЯрдиे рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕рд░्рдЧ рдоें рд░ाрдо рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ीрддा рдХो рд░ाрдорд╕ेрддु рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрдиे рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЧрд▓рдд рд╣ै рдХि рд░ाрдо рдиे рд▓ंрдХा рд╕े рд▓ौрдЯрддे рд╣ुрдП рд╕ेрддु рддोрдб़ рджिрдпा рдеा।
рд╡ाрд▓्рдоीрдХ рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХि рдкुрд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 5 рджिрдиों рдоें рдмрди рдЧрдпा рдЬिрд╕рдХी рд▓ंрдмाрдИ рд╕ौ рдпोрдЬрди рдФрд░ рдЪौреЬाрдИ рджрд╕ рдпोрдЬрди рдеी। рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рдЗрд╕ рдкुрд▓ рдХो ‘рдирд▓ рд╕ेрддु’ рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдирд▓ рдХे рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоें рд╡ाрдирд░ों рдиे рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рдпрдд्рдирдкूрд░्рд╡рдХ рдЗрд╕ рд╕ेрддु рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा рдеा। -(рд╡ाрд▓्рдоीрдХ рд░ाрдоाрдпрдг- 6/22/76)।
рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг рдоें рдХрдИ рдк्рд░рдоाрдг рд╣ैं рдХि рд╕ेрддु рдмрдиाрдиे рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рддрдХрдиीрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдХुрдЫ рд╡ाрдирд░ рдмреЬे-рдмреЬे рдкрд░्рд╡рддों рдХो рдпंрдд्рд░ों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рдоुрдж्рд░рддрдЯ рдкрд░ рд▓े рдЖрдП рдеे। рдХुрдЫ рд╡ाрдирд░ рд╕ौ рдпोрдЬрди рд▓ंрдмा рд╕ूрдд рдкрдХреЬे рд╣ुрдП рдеे, рдЕрд░्рдеाрдд рдкुрд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ूрдд рд╕े рд╕ीрдз рдоें рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। -(рд╡ाрд▓्рдоीрдХ рд░ाрдоाрдпрдг- 6/22/62)
рдЧीрддा рдк्рд░ेрд╕, рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рд╕े рдЫрдкी рдкुрд╕्рддрдХ рд╢्рд░ीрдордж्рд╡ाрд▓्рдоीрдХीрдп рд░ाрдоाрдпрдг рдХрдеा ‘рд╕ुрдЦ рд╕ाрдЧрд░’ рдоें рд╡рд░्рдгрди рд╣ै рдХि рд░ाрдо рдиे рд╕ेрддु рдХे рдиाрдордХрд░рдг рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рдиाрдо ‘рдирд▓ рд╕ेрддु’ рд░рдЦा। рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг рдеा рдХि рд▓ंрдХा рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рдоिрдд рдкुрд▓ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╡िрд╢्рд╡рдХрд░्рдоा рдХे рдкुрдд्рд░ рдирд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдмрддाрдИ рдЧрдИ рддрдХрдиीрдХ рд╕े рд╕ंрдкрди्рди рд╣ुрдЖ рдеा। рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें рднी рд░ाрдо рдХे рдирд▓ рд╕ेрддु рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЖрдпा рд╣ै।
рдЕрди्рдп рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХे рд░рдШुрд╡ंрд╢ рдоें рд╕ेрддु рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै। рд╕्рдХंрдж рдкुрд░ाрдг (рддृрддीрдп, 1.2.1-114), рд╡िрд╖्рдгु рдкुрд░ाрдг (рдЪрддुрд░्рде, 4.40-49), рдЕрдЧ्рдиि рдкुрд░ाрдг (рдкंрдЪрдо-рдПрдХाрджрд╢) рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдо рдкुрд░ाрдг (138.1-40) рдоें рднी рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХे рд╕ेрддु рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдЧोрд╡ा рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдоुрдж्рд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ंрд╕्рдеाрди (рдПрдирдЖрдИрдУ) рдоें рднू-рд╡ैрдоाрдиिрдХ рд╕рдоुрдж्рд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╡िрднाрдЧ рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдФрд░ рд╡рд░िрд╖्рда рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдбॉ. рд░ाрдЬीрд╡ рдиिрдЧрдо рдиे рднी рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкिрдЫрд▓े рдкंрдж्рд░рд╣ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рдХे рджौрд░ाрди рд╕рдоुрдж्рд░ рдХी рд╕рддрд╣ рдкрд░ рдЖрдП рдЙрддाрд░-рдЪрдв़ाрд╡ рдФрд░ рдЗрдирдХे рдХिрдиाрд░ों рдкрд░ рдмрд╕ी рдоाрдирд╡ рдмрд╕्рддिрдпों рдкрд░ рдЗрдирдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЙрдирдХी рд░िрдкोрд░्рдЯों рд╕े 7,500 рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╕े рдЬрд▓рдордЧ्рди рд╣ुрдП рдпा рддрдд्рдкрд╢्рдЪाрдд рднूрдоि рд╕े рдШिрд░े рдХрдИ рддрдЯрд╡рд░्рддी рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рд╕्рдерд▓ों рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै। рдЗрдирдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं- рд╣рдЬीрд░ा, рдзोрд▓ाрд╡ीрд░ा, рдЬूрдиी рдХुрд░рди, рд╕ुрд░рдХोрдЯ्рдбा, рдк्рд░рднाрд╕ рдкाрдЯрди рдФрд░ рдж्рд╡ाрд░рдХा рдЗрдд्рдпाрджि।
рд░ाрдЬीрд╡ рдиिрдЧрдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕рдоुрдж्рд░ рдХा рдЬрд▓рд╕्рддрд░ 7 рд╣рдЬाрд░ рд╕े 7 рд╣рдЬाрд░ 200 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ (5000 рд╕े 5200 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡) рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдоौрдЬूрджा рд╕्рддрд░ рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 3 рдоीрдЯрд░ рдиीрдЪे рдеा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд░ाрдорд╕ेрддु рд▓рдЧрднрдЧ рдЗрддрдиा рд╣ी рдиीрдЪे рдкाрдиी рдоें рдбूрдмा рд╣ै।
рдЖрдард╡ां рддрде्рдп…
рд▓рд╡ рдФрд░ рдХुрд╢ : рднрд░рдд рдХे рджो рдкुрдд्рд░ рдеे- рддाрд░्рдХ्рд╖ рдФрд░ рдкुрд╖्рдХрд░। рд▓рдХ्рд╖्рдордг рдХे рдкुрдд्рд░- рдЪिрдд्рд░ांрдЧрдж рдФрд░ рдЪрди्рдж्рд░рдХेрддु рдФрд░ рд╢рдд्рд░ुрдШ्рди рдХे рдкुрдд्рд░ рд╕ुрдмाрд╣ु рдФрд░ рд╢ूрд░рд╕ेрди рдеे। рдордеुрд░ा рдХा рдиाрдо рдкрд╣рд▓े рд╢ूрд░рд╕ेрди рдеा। рд▓рд╡ рдФрд░ рдХुрд╢ рд░ाрдо рддрдеा рд╕ीрддा рдХे рдЬुрдб़рд╡ां рдмेрдЯे рдеे। рдЬрдм рд░ाрдо рдиे рд╡ाрдирдк्рд░рд╕्рде рд▓ेрдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХрд░ рднрд░рдд рдХा рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ा рддो рднрд░рдд рдирд╣ीं рдоाрдиे। рдЕрдд: рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд╕рд▓ рдк्рд░рджेрд╢ (рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़) рдоें рдХुрд╢ рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдХोрд╕рд▓ рдоें рд▓рд╡ рдХा рдЕрднिрд╖ेрдХ рдХिрдпा рдЧрдпा।
рд░ाрдо рдХे рдХाрд▓ рдоें рднी рдХोрд╕рд▓ рд░ाрдЬ्рдп рдЙрдд्рддрд░ рдХोрд╕рд▓ рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд╕рд▓ рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдеा। рдХाрд▓िрджाрд╕ рдХे рд░рдШुрд╡ंрд╢ рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд░ाрдо рдиे рдЕрдкрдиे рдкुрдд्рд░ рд▓рд╡ рдХो рд╢рд░ाрд╡рддी рдХा рдФрд░ рдХुрд╢ рдХो рдХुрд╢ाрд╡рддी рдХा рд░ाрдЬ्рдп рджिрдпा рдеा। рд╢рд░ाрд╡рддी рдХो рд╢्рд░ाрд╡рд╕्рддी рдоाрдиें рддो рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рд▓рд╡ рдХा рд░ाрдЬ्рдп рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдеा рдФрд░ рдХुрд╢ рдХा рд░ाрдЬ्рдп рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд╕рд▓ рдоें। рдХुрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХुрд╢ाрд╡рддी рдЖрдЬ рдХे рдмिрд▓ाрд╕рдкुрд░ рдЬिрд▓े рдоें рдеी। рдХोрд╕рд▓ा рдХो рд░ाрдо рдХी рдоाрддा рдХौрд╢рд▓्рдпा рдХी рдЬрди्рдорднूрдоि рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд░рдШुрд╡ंрд╢ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХुрд╢ рдХो рдЕрдпोрдз्рдпा рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िंрдз्рдпाрдЪрд▓ рдХो рдкाрд░ рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рдеा рдЗрд╕рд╕े рднी рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЙрдирдХा рд░ाрдЬ्рдп рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд╕рд▓ рдоें рд╣ी рдеा।
рд░ाрдЬा рд▓рд╡ рд╕े рд░ाрдШрд╡ рд░ाрдЬрдкूрддों рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдЬिрдирдоें рдмрд░्рдЧुрдЬрд░, рдЬрдпाрд╕ рдФрд░ рд╕िрдХрд░рд╡ाрд░ों рдХा рд╡ंрд╢ рдЪрд▓ा। рдЗрд╕рдХी рджूрд╕рд░ी рд╢ाрдЦा рдеी рд╕िрд╕ोрджिрдпा рд░ाрдЬрдкूрдд рд╡ंрд╢ рдХी рдЬिрдирдоें рдмैрдЫрд▓ा (рдмैрд╕рд▓ा) рдФрд░ рдЧैрд╣рд▓ोрдд (рдЧुрд╣िрд▓) рд╡ंрд╢ рдХे рд░ाрдЬा рд╣ुрдП। рдХुрд╢ рд╕े рдХुрд╢рд╡ाрд╣ (рдХрдЫрд╡ाрд╣) рд░ाрдЬрдкूрддों рдХा рд╡ंрд╢ рдЪрд▓ा।
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рддрде्рдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд▓рд╡ рдиे рд▓рд╡рдкुрд░ी рдирдЧрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдеी, рдЬो рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдкाрдХिрд╕्рддाрди рд╕्рдеिрдд рд╢рд╣рд░ рд▓ाрд╣ौрд░ рд╣ै। рдпрд╣ां рдХे рдПрдХ рдХिрд▓े рдоें рд▓рд╡ рдХा рдПрдХ рдоंрджिрд░ рднी рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд▓рд╡рдкुрд░ी рдХो рдмाрдж рдоें рд▓ौрд╣рдкुрд░ी рдХрд╣ा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпाрдИ рджेрд╢ рд▓ाрдУрд╕, рдеाрдИ рдирдЧрд░ рд▓ोрдмрдкुрд░ी, рджोрдиों рд╣ी рдЙрдирдХे рдиाрдо рдкрд░ рд░рдЦे рдЧрдП рд╕्рдеाрди рд╣ैं।
рд░ाрдо рдХे рджोрдиों рдкुрдд्рд░ों рдоें рдХुрд╢ рдХा рд╡ंрд╢ рдЖрдЧे рдмрдв़ा рддो рдХुрд╢ рд╕े рдЕрддिрдеि рдФрд░ рдЕрддिрдеि рд╕े, рдиिрд╖рдзрди рд╕े, рдирдн рд╕े, рдкुрдг्рдбрд░ीрдХ рд╕े, рдХ्рд╖ेрдорди्рдзрд╡ा рд╕े, рджेрд╡ाрдиीрдХ рд╕े, рдЕрд╣ीрдирдХ рд╕े, рд░ुрд░ु рд╕े, рдкाрд░िрдпाрдд्рд░ рд╕े, рджрд▓ рд╕े, рдЫрд▓ рд╕े, рдЙрдХ्рде рд╕े, рд╡рдЬ्рд░рдиाрдн рд╕े, рдЧрдг рд╕े, рд╡्рдпुрд╖िрддाрд╢्рд╡ рд╕े, рд╡िрд╢्рд╡рд╕рд╣ рд╕े, рд╣िрд░рдг्рдпрдиाрдн рд╕े, рдкुрд╖्рдп рд╕े, рдз्рд░ुрд╡рд╕ंрдзि рд╕े, рд╕ुрджрд░्рд╢рди рд╕े, рдЕрдЧ्рд░िрд╡рд░्рдг рд╕े, рдкрдж्рдорд╡рд░्рдг рд╕े, рд╢ीрдШ्рд░ рд╕े, рдорд░ु рд╕े, рдк्рд░рдпुрд╢्рд░ुрдд рд╕े, рдЙрджाрд╡рд╕ु рд╕े, рдиंрджिрд╡рд░्рдзрди рд╕े, рд╕рдХेрддु рд╕े, рджेрд╡рд░ाрдд рд╕े, рдмृрд╣рджुрдХ्рде рд╕े, рдорд╣ाрд╡ीрд░्рдп рд╕े, рд╕ुрдзृрддि рд╕े, рдзृрд╖्рдЯрдХेрддु рд╕े, рд╣рд░्рдпрд╡ рд╕े, рдорд░ु рд╕े, рдк्рд░рддीрди्рдзрдХ рд╕े, рдХुрддिрд░рде рд╕े, рджेрд╡рдоीрдв़ рд╕े, рд╡िрдмुрдз рд╕े, рдорд╣ाрдзृрддि рд╕े, рдХीрд░्рддिрд░ाрдд рд╕े, рдорд╣ाрд░ोрдоा рд╕े, рд╕्рд╡рд░्рдгрд░ोрдоा рд╕े рдФрд░ рд╣्рд░рд╕्рд╡рд░ोрдоा рд╕े рд╕ीрд░рдз्рд╡рдЬ рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ।
рдХुрд╢ рд╡ंрд╢ рдХे рд░ाрдЬा рд╕ीрд░рдз्рд╡рдЬ рдХो рд╕ीрддा рдиाрдо рдХी рдПрдХ рдкुрдд्рд░ी рд╣ुрдИ। рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ рдЗрд╕рдХे рдЖрдЧे рднी рдмрдв़ा рдЬिрд╕рдоें рдХृрддि рдиाрдордХ рд░ाрдЬा рдХा рдкुрдд्рд░ рдЬрдирдХ рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдиे рдпोрдЧ рдоाрд░्рдЧ рдХा рд░ाрд╕्рддा рдЕрдкрдиाрдпा рдеा। рдХुрд╢ рд╡ंрд╢ рд╕े рд╣ी рдХुрд╢рд╡ाрд╣, рдоौрд░्рдп, рд╕ैрдиी, рд╢ाрдХ्рдп рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
рдПрдХ рд╢ोрдзाрдиुрд╕ाрд░ рд▓рд╡ рдФрд░ рдХुрд╢ рдХी 50рд╡ीं рдкीрдв़ी рдоें рд╢рд▓्рдп рд╣ुрдП, рдЬो рдорд╣ाрднाрд░рдд рдпुрдж्рдз рдоें рдХौрд░рд╡ों рдХी рдУрд░ рд╕े рд▓рдб़े рдеे। рдпрд╣ рдЗрд╕рдХी рдЧрдгрдиा рдХी рдЬाрдП рддो рд▓рд╡ рдФрд░ рдХुрд╢ рдорд╣ाрднाрд░рддрдХाрд▓ рдХे 2500 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╕े 3000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╣ुрдП рдеे рдЕрд░्рдеाрдд рдЖрдЬ рд╕े 6,500 рд╕े 7,000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡।
рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рд╢рд▓्рдп рдХे рдмाрдж рдмрд╣рдд्рдХ्рд╖рдп, рдКрд░ुрдХ्рд╖рдп, рдмрдд्рд╕рдж्рд░ोрд╣, рдк्рд░рддिрд╡्рдпोрдо, рджिрд╡ाрдХрд░, рд╕рд╣рджेрд╡, рдз्рд░ुрд╡ाрд╢्рдЪ, рднाрдиुрд░рде, рдк्рд░рддीрддाрд╢्рд╡, рд╕ुрдк्рд░рддीрдк, рдорд░ुрджेрд╡, рд╕ुрдирдХ्рд╖рдд्рд░, рдХिрди्рдирд░ाрд╢्рд░рд╡, рдЕрди्рддрд░िрдХ्рд╖, рд╕ुрд╖ेрдг, рд╕ुрдоिрдд्рд░, рдмृрд╣рдж्рд░рдЬ, рдзрд░्рдо, рдХृрддрдЬ्рдЬрдп, рд╡्рд░ाрдд, рд░рдгрдЬ्рдЬрдп, рд╕ंрдЬрдп, рд╢ाрдХ्рдп, рд╢ुрдж्рдзोрдзрди, рд╕िрдж्рдзाрд░्рде, рд░ाрд╣ुрд▓, рдк्рд░рд╕ेрдирдЬिрдд, рдХ्рд╖ुрдж्рд░рдХ, рдХुрд▓рдХ, рд╕ुрд░рде, рд╕ुрдоिрдд्рд░ рд╣ुрдП।
рдиौрд╡ां рддрде्рдп…
рдиाрдо: рд░ाрдо
рдЬрди्рдо: рдЪैрдд्рд░ рдоाрд╣, рд╢ुрдХ्рд▓ рдирд╡рдоी
рдЕрди्рдп рдиाрдо: рдорд░्рдпाрджा рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо
рдЕрд╡рддाрд░: рд╡िрд╖्рдгु
рдкिрддा: рджрд╢рд░рде
рдоाрддा: рдХौрд╢рд▓्рдпा
рдЧुрд░ु: рд╡рд╕िрд╖्рда, рд╡िрд╢्рд╡ाрдоिрдд्рд░
рдкрдд्рдиी : рд╕ीрддा
рдкुрдд्рд░ : рд▓рд╡ рдФрд░ рдХुрд╢
рд╕ौрддेрд▓ी рдоां: рд╕ुрдоिрдд्рд░ा рдФрд░ рдХैрдХेрдпी
рд╕ौрддेрд▓े рднाрдИ: рд▓рдХ्рд╖्рдордг, рднрд░рдд, рд╢рдд्рд░ुрдШ्рди
рдХुрд▓: рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु
рд╡ंрд╢-рдЧोрдд्рд░: рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु
рд╢ाрд╕рди-рд░ाрдЬ्рдп: рдЕрдпोрдз्рдпा
рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдШрдЯрдиाрдПं: рд╡рдирд╡ाрд╕, рднрд░рдд рдоिрд▓ाрдк, рд╕ीрддा рд╣рд░рдг, рд╣рдиुрдоाрди рдоिрд▓рди, рд░ाрд╡рдг рд╡рдз, рд╕ीрддा рдХी рдЕрдЧ्рдиि рдкрд░िрдХ्рд╖ा।
рдоृрдд्рдпु : рд╕рд░рдпू рдирджी рдоें рд▓ीрди рд╣ुрдП
рдпрд╢рдХीрд░्рддि: рдорд░्рдпाрджा рдкुрд░ुрд╖ोрдд्рддрдо, рдкिрддृ рднрдХ्рдд
рдЕрдкрдХीрд░्рддि : рд╕ीрддा рдд्рдпाрдЧ, рдмाрд▓ी рд╡рдз, рд╢рдо्рдмूрдХ рд╡рдз
рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде: рд╡ाрд▓्рдоीрдХि рд░ाрдоाрдпрдг
рджрд╕рд╡ां рддрде्рдп..
* рдкुрд░ा рдоाрдирд╡ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬीрди рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि 60 рдХрд░ोрдб़ рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╣ुрдИ рдФрд░ рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдкों рдХा рд╕рд░рдХрдиा (continental drift) 20 рдХрд░ोрдб़ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рд╕े 5 рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдкों рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рд╣ुрдИ। рд╕्рддрдирдзाрд░ी рдЬीрд╡ों рдХा рд╡िрдХाрд╕ 14 рдХрд░ोрдб़ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╣ुрдЖ, рдоाрдирд╡ рдХा рдк्рд░рдХाрд░ (рд╣ोрдоिрдиिрдб) 2.6 рдХрд░ोрдб़ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдЖрдпा। рдкрд░ंрддु рдЖрдзुрдиिрдХ рдордиुрд╖्рдп 2 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ।
рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрд╕рдиे рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХे рд╕्рдеाрди рд╕े рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓рдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा। рдПрд╡ं рдкिрдЫрд▓े 50 рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╕рдорд╕्рдд рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдЬाрдХрд░ рдмрд╕ рдЧрдпा। рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рднाрд╖ा 10 рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рдкрд░ंрддु рд▓िрдЦिрдд рднाрд╖ा рдХा рдЬрди्рдо рдХुрдЫ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╣ी рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рдЧрддि рдоाрдирд╡ рдХी 200 рд╕े 400 рдкीрдв़िрдпों (5000 рд╕े 10000 рд╡рд░्рд╖ों) рдХे рджौрд░ाрди рд╣ुрдИ рд╣ै।
рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХी рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдЧ्рд░िрдгिрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं рдк्рд░ो. рддोрдмाрдпрд╕। рдЙрдирдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд╖ा рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдХा рд╕рдордп 10 рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ рдкुрд░ाрдиा рд╣ै рдПрд╡ं рдЪैрдд्рд░рдоाрд╕ рдХी рд╢ुрдХ्рд▓ рдирд╡рдоी рдХो рд╢्рд░ीрд░ाрдо рдХा рдЬрди्рдо 5114 рдИ.рдкूрд░्рд╡ рдЕрд░्рдеाрдд 7118 рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рд╣ुрдЖ। рд╣рдоें рднाрд╖ा рдХी рдЙрдд्рдкрдд्рддि рдПрд╡ं рд╡ाрд▓्рдоीрдХी рд░ाрдоाрдпрдг рдХे рдЙрдж्рдзрд╡िрдХाрд╕ рдХे рдмीрдЪ рдХ्рдпा рд╕ंрдмंрдз рд░рд╣ा рдЗрд╕рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा।
рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде : рд╡ैрджिрдХ рдпुрдЧ рдПрд╡ं рд░ाрдоाрдпрдг рдХाрд▓ рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा рдФрд░ рд╡ाрд▓्рдоिрдХी рд░ाрдоाрдпрдг, рдкुрд░ाрдг рддрдеा рдЕрди्рдп рд╢ोрдз рдкрдд्рд░ों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд।